អ្នកច្បាប់លើកឡើងថា ពលរដ្ឋខ្មែរអាចប្ដឹងទារសំណងពីភាគីថៃ ចំពោះការបំផ្លាញ និងលួចទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តឡើងដោយក្រុមយោធាថៃ ក្នុងកំលុងផ្ទុះសង្គ្រាម ប្រសិនបើបង្ហាញភស្តុតាងថា ថៃជាអ្នកឈ្លានពានកម្ពុជា។ ការបកស្រាយនេះ ធ្វើឡើងបន្ទាប់ពី កងទ័ពថៃបានអះអាងពីការចូលកាន់កាប់ទឹកដីកម្ពុជាតាមបណ្ដោយព្រំដែន ហើយទាហានថៃជាច្រើននាក់បានឆ្លៀតឱកាសលួចប្លន់ និងបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលជាកម្លាំងញើសឈាមរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរ និងថតវីដេអូបង្ហោះលើបណ្ដាញសង្គមថែមទៀត។
ប្រធានក្រុមអ្នកច្បាប់អមរិន្ទលោកមេធាវី សុក សំអឿន ប្រាប់ទូរទស្សន៍អាស៊ីសេរី ជាសំណេរតាមបណ្ដាញទំនាក់ទំនង តេឡេក្រាម (Telegram) នៅថ្ងៃទី៨ ខែមករា ថា ដើម្បីប្ដឹងទាមទារឱ្យភាគីថៃ សងសំណងទាំងនេះ ប្រជាពលរដ្ឋអាចធ្វើពាក្យបណ្ដឹងរៀងខ្លួនជាឯកជន ឬជាក្រុមក៏បាន ហើយប្រគល់មកឱ្យក្រុមការងាររបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ក្នុងនោះរដ្ឋាភិបាលទៀតសោត ត្រូវបង្កើតក្រុមការងារស៊ើបអង្កេតមួយ ដើម្បីប្រមូលភស្តុតាង ពីការខូចខាត ធ្វើជាឯកសារដាក់ពាក្យបណ្ដឹងទៅអង្គការសហប្រជាជាតិ និងតុលាការអន្តរជាតិ។
ក្រោយធ្វើសង្គ្រាមឈ្លានពានមកលើកម្ពុជា កងទ័ពថៃបានអះអាងពីការចូលកាន់កាប់ទឹកដីកម្ពុជាមួយចំនួនតាមព្រំដែន ដោយពួកគេបានដោតទង់ជាតិថៃ យកទូកុងតឺន័រមកបិទធ្វើជាព្រំសីមា និងថតរូបផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេង។ ក្រៅពីនេះ យោធាថៃបានលុកលុយចូលផ្ទះពលរដ្ឋខ្មែរ គាស់ទូដែក និងថតវីដេអូសើចចំអក ប្រសិនបើផ្ទះនោះមានរូបថតកងកម្លាំងកម្ពុជា។ ក្រៅពីប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិមានតម្លៃ ដូចជាគ្រឿងអលង្ការ លុយ គ្រឿងសង្ហារិម ម៉ូតូ ឡាន ទាហានថៃបានលួចសូម្បីតែរទេះដឹកអេតចាយ មាន់ទា ធ្យូង ធុងទឹក ស្បែកជើង និងមិនលើកលែង សូម្បីតែព្រះពុទ្ធរូប ដែលតម្កល់ក្នុងព្រះវិហារ។
ចំណែករបស់ដែលក្រុមយោធាថៃលួចមិនបាន ឬគិតថាគ្មានតម្លៃ ពួកគេនឹងកម្ទេចចោល ក្នុងនោះ សូម្បីតែព្រះភូមតាមផ្ទះរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរ ក៏ទាហានថៃបានលោតធាក់កម្ទេចដែរ។ ចំពោះហាងទំនិញវិញ យោធាថៃចូលទៅកកូរកកាយរករបស់ស៊ី និងគាស់ស្រាបៀផឹក បំផ្លាញទំនិញ វាយបំបែកទូកញ្ចក់ និងបានប្រើគ្រឿងចក្រវាយកម្ទេចលំនៅឋានពលរដ្ឋកម្ពុជាជាច្រើនខ្នង។
ក្រៅពីលួច និងបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរហើយនោះ ទាហានថៃបានប្រព្រឹត្តទង្វើអសីលធម៌ជាច្រើនទៀត ដូចជាជាន់ឈ្លីព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ចូលក្នុងផ្ទះពលរដ្ឋ ហើយរើខោអាវ និងថតបង្ហាញខោអាវក្នុងរបស់ស្ត្រី ដោយសើច ចំអកក្អាកក្អាយ និងស្រែកហ៊ោកញ្ជ្រៀវ លើបណ្ដាញសង្គមទៀតផង។
ពលរដ្ឋភៀសសឹកនៅភូមិជោគជ័យ លោក ស្រី ទាវ ប្រាប់ទូរទស្សន៍អាស៊ីសេរីថា ផ្ទះសម្បែង ទ្រព្យសម្បត្តិ សម្ភារៈប្រើប្រាស់ និងគ្រឿងសង្ហារិម ដែលជាកម្លាំងញើសឈាមរបស់លោក ដែលបានសន្សំអស់រយៈជាងកន្លះជីវិតទៅហើយនោះ ត្រូវយោធាថៃលូច និងបំផ្លាញខ្ទេចអស់ហើយ។ លោកស្នើឱ្យរដ្ឋាភិបាល បង្កើតក្រុមការងារប្រមូលពាក្យបណ្ដឹងរបស់ពលរដ្ឋ ដើម្បីប្ដឹងទារសំណងពីភាគីថៃ។
លោក ស្រី ទាវ៖ «និយាយអត់ចេញទេ យើងចំណាស់នេះហើយ នៅពេលអស់ពីខ្លួនបែបនេះទៀត គឺចប់ហើយ។ យើងខំសន្សំ ដល់ពេលចុងក្រោយបែរជាត្រូវយោធាថៃបំផ្លាញខ្ទេចអស់»។
ក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាននៅថ្ងៃទី៥ ខែមករា ប្រធានអង្គភាពអ្នកនាំពាក្យរដ្ឋាភិបាលលោក ប៉ែន បូណា បានចាត់ទុកសកម្មភាពពង្រាយទូកុងទឺន័រ រាយលួសបន្លា និងលួចសម្បត្តិប្រជាពលរដ្ឋស៊ីវិលកម្ពុជា ពីសំណាក់ក្រុមយោធាថៃ គឺជាទង្វើខុសច្បាប់អន្តរជាតិ និងបំពានលើខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិ។ លោកបន្តថា ទង្វើនេះ នឹងបង្កការរាំងស្ទះដល់ការវិលត្រឡប់វិញរបស់ជនស៊ីវិលភៀសសឹក ទៅកាន់លំនៅឋានរបស់ពួកគេវិញ ដែលផ្ទុយពីស្មារតីនៃសេចក្ដីប្រកាសរួមថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ត្រង់ចំណុចទី៤។
នៅក្នុងថ្ងៃដដែលនោះ អ្នកនាំពាក្យកងទ័ពជើងទឹកថៃ លោក ប៉ារ៉ាច រតនាឆៃយ៉ាផាន់ (Parach Rattanachaiyapan) បានអះអាងថា លោកមិនគាំទ្រ ចំពោះសកម្មភាពរំលោភលើសិទ្ធិរស់រានមានជីវិត ឬទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពលរដ្ឋណាមួយ ដោយមិនគិតពីសញ្ជាតិនោះឡើយ។ លោកបន្តថា ប្រសិនបើរកឃើញថា យោធាថៃបានប្រព្រឹត្តបែបនេះមែន ភាគីថៃ នឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះទៅឱ្យម្ចាស់ដើមវិញ ដោយបង្ហាញឯកសារ ឬភស្តុតាង ដើម្បីបញ្ជាក់ពីកម្មសិទ្ធិ ដោយម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ។
បន្ថែមពីលើនេះ យោធាភូមិភាគ២ ថៃ បានចេញបម្រាម មិនឱ្យយោធាថៃ បង្ហោះវីដេអូ ឬរូបភាពនៃការប្រមូលយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរនោះឡើយ ជាពិសេសការបង្ហោះខ្លឹមសារដែលចំអក ឬវាយប្រហារមកលើទាហាន និងជនស៊ីវិលកម្ពុជា ដោយសារតែខ្លឹមសារនេះ អាចត្រូវបានប្រើជាភស្តុតាងនៅក្នុងវេទិកាអន្តរជាតិ និងត្រូវបានបកស្រាយថា ជាការរំលោភលើគោលការណ៍មនុស្សធម៌ និងច្បាប់អន្តរជាតិ។
គិតមកដល់ពេលនេះ យោធាថៃ មិនបានលើកឡើងអំពីការសងថ្លៃខូចខាត ចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលត្រូវយោធាថៃបានបំផ្លាញទាំងស្រុងនៅឡើយ ហើយក៏មិនទាន់មានការផ្សព្វផ្សាយ អំពីការប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទៅឱ្យពលរដ្ឋខ្មែរវិញនោះដែរ។
ជុំវិញរឿងនេះ ប្រធានអង្គការប្រជាធិបតេយ្យខ្មែរ លោក ស៊ឹង សែនករុណា លើកឡើងថា ស្នើឱ្យរដ្ឋាភិបាលគួរតែដោះស្រាយបញ្ហា ដល់ពលរដ្ឋដែលភៀសសឹក និងបាត់បង់ទីជម្រកជាមុនសិន។ លោកបន្តថា រឿងដែលរដ្ឋាភិបាលត្រូវធ្វើបន្ទាប់ គឺត្រូវប្ដឹងថៃ ឱ្យដកទ័ពពីទីតាំងរបស់កម្ពុជា និងមួយករណីទៀត កម្ពុជាត្រូវប្ដឹងថៃ ដើម្បីទាមទារសំណងការខូចខាតទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពលរដ្ឋ និងសាធារណៈ។
លោក ស៊ឹង សែនករុណា៖ «អ្វីដែលជាយន្តការ រដ្ឋាភិបាលត្រូវទទួលខុសត្រូវ ទៅលើសិទ្ធិទទួលបានទីជម្រកសមរម្យ ដែលមានសុវត្ថិភាពណាមួយ ផ្ដល់ទៅពួកគាត់សិនក្នុងរយៈកាលអន្តរកាល ដើម្បីទុកឱកាសឱ្យរដ្ឋាភិបាលខ្លួនឯងត្រូវបន្តទាមទារទឹកដីពីប្រទេសថៃ តាមយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ»។
យោងតាមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (International Humanitarian Law) អនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ (Geneva Conventions) និងលិខិតុបករណ៍ផ្សេងទៀត ការរឹបអូស ឬប្រមូលយកទ្រព្យសម្បត្តិជនស៊ីវិលមកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួន ឬជារបស់រដ្ឋដោយគ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ គឺជាអំពើខុសច្បាប់ និងអាចចាត់ទុកថាជា «ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម» ហើយទង្វើនេះត្រូវគេកំណត់ថា គឺជាការលួចប្លន់ (Pillage)។
ក្នុងនោះ មាត្រា ៣៣ នៃអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៤៩ បានចែងថា ការលួចប្លន់ត្រូវបានហាមឃាត់។ វិធានការសងសឹកប្រឆាំងនឹងជនស៊ីវិល និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេ ត្រូវបានហាមឃាត់។ ចំណែកមាត្រា ៥៣ បានចែងថា ហាមឃាត់ការបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិឯកជន ឬសាធារណៈដោយអំណាចកាន់កាន់ លើកលែងតែមានតម្រូវការយោធាចាំបាត់បំផុត។
ច្បាប់សង្គ្រាម បានចែងយ៉ាងច្បាស់ពីប្រភេទទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលត្រូវបានការពារក្នុងពេលមានសង្គ្រាម ឬជម្លោះ។ ក្នុងនោះ ក្រៅពីផ្ទះសម្បែង និងប្រាក់កាសពលរដ្ឋ ច្បាប់សង្គ្រាមបានចែងពីការការពារយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើ បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ និងស្បៀងអាហារ ដោយហាមលួច និងបង្កភាពឈឺចាប់ ភាពអត់ឃ្លានដល់ជនស៊ីវិល។
ប៉ុន្តែច្បាប់នេះ ក៏មានចែងពីលក្ខខណ្ឌលើកលែង ចំនួន៣ រួមមាន ស្បៀង ថ្នាំពេទ្យ និងកន្លែងស្នាក់នៅ ដែលត្រូវការប្រើបណ្ដោះអាសន្ន តែត្រូវមានការអនុញ្ញាតពីមេបញ្ជាការក្នុងតំបន់ និងត្រូវមានបង្កាន់ដៃបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ ដើម្បីឱ្យម្ចាស់ទ្រព្យ ឬសម្ភារៈអាចទាមទារសំណងនៅពេលក្រោយ។
តាមតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (International Criminal Court – ICC) បានចែងពីការទទួលខុសត្រូវ និងទោសកំហុសជនដែលប្រព្រឹត្តទង្វើលួចប្លន់នេះ ដោយផ្ដន្ទាទោសដល់ទាហានដែលបានលួច និងដាក់ទោសដល់មេបញ្ជាការនៅតំបន់នោះ ក្នុងករណីមេបញ្ជាការបានដឹង និងមិនបានចាត់វិធានការទៅលើអ្នកក្រោមបង្គាប់ដែលធ្វើខុស៕
