កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ប្រគល់សិទ្ធិស្វ័យសម្រេចជោគវាសនាជាតិ ដល់ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ តាមរយៈការបោះឆ្នោត ដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌ ប៉ុន្តែ ៣៥ឆ្នាំ ក្រោយ នៅថ្ងៃនេះ សិទ្ធិអំណាចផ្ដាច់មុខ ធ្លាក់លើគ្រួសាររបស់លោក ហ៊ុន សែន ដែលកំពុងរុញកម្ពុជាឲ្យវិលទៅរបបអតីតកាល ដែលពោរពេញដោយការបំផ្លិចបំផ្លាញនូវគ្រប់វិស័យ និងបែកបាក់ជាតិ។
កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ គឺដើម្បីធានាឱ្យកម្ពុជាក្លាយជាប្រទេស ដែលមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញ ឯករាជ្យពេញលក្ខណៈ ឯកភាពជាតិរឹងមាំ យុត្តិធម៌សង្គម ការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស និងការរីកចម្រើន សេដ្ឋកិច្ច។ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពនេះ ធ្វើឡើងដោយការសន្យាជាឱឡារិក នៃហត្ថលេខីចំនួន ១៩ ក្នុងនោះ ក៏មានមហាអំណាចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអចិន្ត្រៃយ៍ ទាំង ៥ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ និង តំណាងអង្គការសហប្រជាជាតិ។
គោលដៅចម្បងមួយ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ គឺការទប់ស្កាត់នូវការវិលត្រឡប់មកវិញ នៃរបបដឹកនាំអតីតកាល ដែលពោពេញដោយការបំផ្លិញបំផ្លាញ សង្គ្រាមបង្ហូរឈាមខ្មែរ និងការឈ្លានពានពីបរទេស។ ប៉ុន្តែ ៣៥ឆ្នាំបន្ទាប់ពីអនុវត្តន៍កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដែលជាលិខិតូបករណ៍ ឬច្បាប់អន្តរជាតិនេះ ប្រទេសកម្ពុជា បែរជាមានដំណើរវិលទៅកាន់អន្តរាយស្រដៀងនឹងរបបអតីតកាល ក្នុងគ្រប់វិស័យទៅវិញ។
នៅចំពោះមុខ នៃការឈ្លានពានពីកងទ័ពថៃ ប្រធានព្រឹទ្ធសភា និងជាប្រធានគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក ហ៊ុន សែន ខឹងសម្បារនឹងខ្មែរគ្រប់គ្នា ដែលទាមទារឲ្យប្រើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយបញ្ហា ទឹកដី។
លោក ហ៊ុន សែន៖ «គេថាយកកិច្ចព្រមព្រៀងមកអនុវត្ត កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសអនុវត្តកន្លែងណា តើមើលគ្រប់ចំណុចហើយនៅ? អាកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីសហ្នឹង»។
ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាឯករាជ្យ ២៣ តុលា លោក សម រង្ស៊ី ហៅលោក ហ៊ុន សែន ថា ជាបុគ្គលដែលគិតតែពីអំណាចគ្រួសារ ហើយធ្វើមិនយល់ពីសារៈសំខាន់ នៃការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីប្រយោជន៍កម្ពុជា ហើយរុញកម្ពុជាឲ្យធ្លាក់ក្នុងវិបត្តិដូចសព្វថ្ងៃ។ លោក សម រង្ស៊ី លើកឡើងថា ការប្រើប្រាស់កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស បូកបន្ថែមឯកសារសម័យបារាំង-សៀម គឺជាគន្លឹះឈ្នះរបស់កម្ពុជា។
លោក សម រង្ស៊ី៖ «កុំភ្លើដូច ហ៊ុន សែន ហ៊ុន ម៉ាណែត ទៅបែកឆ្កួតៗនិយាយរឿង អត់បានការរឿងកំប៉ិចកំប៉ុក យកគោលការណ៍ធំៗពីរហ្នឹងមក យកកិច្ចព្រមព្រៀង សន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដែលត្រូវគោរពបូរណភាពទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ ទី២ បូរណភាពទឹកដីប្រទេសកម្ពុជាហ្នឹង ចំពោះព្រំដែនជាមួយថៃ កំណត់ដោយអ្វី កំណត់ដោយសន្ធិសញ្ញាបារាំងសៀម ១៩០៤-១៩០៧ ដាក់ពីរហ្នឹងទៅឈ្នះហើយ»។
មាត្រាទី៥ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទាក់ទងនឹងអធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យ បូរណភាព និង ភាពមិនអាចរំលោភបាន នៃដែនដី អព្យាក្រឹតភាព និង ឯកភាពជាតិកម្ពុជា បញ្ជាក់ ថា ក្នុងករណីមានការរំលោភ ឬការគំរាមកំហែងរំលោភលើប្រទេសកម្ពុជា បណ្ដាហត្ថលេខីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស ធ្វើការពិគ្រោះជាបន្ទាន់ ដើម្បីអនុម័តរាល់វិធាន ការសមស្រប រួមទាំង ស្វែងរកអន្តរាគមន៍ពីសហប្រធាននៃសន្និសីទប៉ារីស ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយ ដោយសន្តិវិធី។ ប៉ុន្តែ រដ្ឋាភិបាលក្រុមគ្រួសារត្រកូលហ៊ុនមិនអើពើ។
បន្ថែមលើនេះ ដើម្បីការពារសុវត្ថិភាពទឹកដីកម្ពុជា ពីយុទ្ធសាស្ត្រឈ្លានពានរបស់ភាគីវៀតណាមវិញ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស តម្រូវឱ្យបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងឡាយណា ដែលមិនសមស្របទៅនឹងអធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យ បូរណភាព និងភាពមិនអាចរំលោភបាន នៃដែនដី អព្យាក្រឹតភាព និង ឯកភាព ជាតិកម្ពុជា។
ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជាលោក ម៉ែន ណាត លើកឡើងថា លោក ហ៊ុន សែន មិនត្រឹមតែមិនលុបចោលនូវសន្ធិសញ្ញានិងកិច្ចព្រមព្រៀងខុសច្បាប់ជាមួយវៀតណាមទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឱ្យឯកសារខុសច្បាប់ទាំងឡាយ ក្រោមការត្រួតត្រា របស់កងទ័ពវៀតណាមមានសុពលភាពឡើងវិញ ដើម្បីកាត់ច្រៀកទឹកដីកម្ពុជាឲ្យវៀតណាមគ្រប់គ្រង ខណៈជនអន្តោប្រវេសន្ដវៀតណាមខុសច្បាប់ មកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីកម្ពុជា កាន់តែច្រើនលើសលប់គួរឱ្យបារម្ភ។
លោក ម៉ែន ណាត៖ «កម្ពុជាបាត់ព្រំដែនគោចន្លោះពី ៤ពាន់ទៅ៦ ពាន់គីឡូម៉ែត្រក្រឡា ចំណែកឯព្រំដែនទឹកគឺច្បាស់ណាស់ វៀតណាមគ្រប់គ្រងកោះត្រល់ កោះក្រចកសេះ និងដែនសមុទ្រខ្មែរចំនួន ៣ ម៉ឺនគីឡូម៉ែត្រក្រឡា»។
តាមពិត ដើម្បីសម្រេចគោលដៅ នៃការការពារអធិបតេយ្យភាពជាតិកម្ពុជា និងការរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសកម្ពុជា កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពកំណត់ឲ្យប្រគល់សិទ្ធិស្វ័យសម្រេចជោគវាសនាជាតិ ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ តាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយសេរី និង ត្រឹមត្រូវ ដើម្បីជ្រើសតាំងសភាតំណាងរាស្ត្រ និង រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំប្រទេស តាមឆន្ទៈរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ។ ខ្លឹមសារនេះ ជាស្មារតីគ្រឹះ ដែលត្រូវបានសរសេរបញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា គឺពុំមែនរបៀបសភាឯកបក្ស និង រដ្ឋាភិបាលលក្រុមគ្រួសារមួយដូចសព្វថ្ងៃនេះទេ។
ប្រធានចលនាខ្មែរដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ (KMD) និងជាអតីអនុប្រធានគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ អ្នកស្រី មូរ សុខហួរ មានប្រសាសន៍ថា រដ្ឋាភិបាលគ្រួសារត្រកូលហ៊ុន ធ្វើឲ្យកម្ពុជាបរាជ័យ ក្នុងរយៈពេល ៣៥ឆ្នាំនេះ។ អ្នកស្រី លើកឡើងថា ទឹកដីកម្ពុជាកាន់តែរួញ ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សកើតមានពេញបន្ទុក ហើយប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរកាន់តែដុនដាប នៅពេលប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យកាន់តែខ្សោយ ជាពិសេស នៅ ក្រោយការរំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ចុងឆ្នាំ២០១៧។
អ្នកស្រី មូរ សុខហួរ៖ «នៅក្នុងការចូលរួមបោះឆ្នោត អត់ទាំងមានសិទ្ធិបង្កើតឱ្យមានប្រព័ន្ធនៅក្នុងស្រុកផងហ្នឹង។ នេះហើយដែលជាវិបត្តិធំ ៣៥ ឆ្នាំកន្លងមកនេះបង្ហាញឱ្យឃើញថាកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស អ្នកដែលយកទៅជាន់ឈ្លី នឹងជើងនោះ គឺរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា»។
អំឡុងពេល ៣៥ឆ្នាំនេះ ក្រោមអំណាចរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារត្រកូលហ៊ុន មានអ្នកនយោបាយ សកម្មជននយោបាយ សកម្មជនសង្គម សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្ស អ្នកកាសែត និងបញ្ញវន្ត សរុបច្រើនរយនាក់ ត្រូវបានសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ និងមួយភាគធំជាប់ពន្ធនាគារយ៉ាងអយុត្តិធម៌។
អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា លោក ថម អេនឌ្រូ (Tom Andraws) បានថ្លែងទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ កាលពីដើមខែតុលាថា នៅកម្ពុជា មានរូបភាពមួយ ដែលកំពុងប្រឈមនឹងការរឹតត្បិតសេរីភាព និងសិទ្ធិនយោបាយលើសកម្មជន សហជីព និងអ្នកសារព័ត៌មាន។ ករណីនេះ ផ្ទុយពីខ្លឹមសារនៃកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស ដែលចែងថា «កម្ពុជាសន្យាធានាគោរព និងប្រតិបត្តិតាមសិទ្ធិមនុស្ស ហើយនិងសេរីភាពជាមូលដ្ឋាន»។
ប្រធានសមាគមការពារសិទ្ធិមនុស្សអាដហុក លោក នីសុខា មានប្រសាសន៍ថា បញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស ជាពិសេស សិទ្ធិពលរដ្ឋ និង សិទ្ធិនយោបាយ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពគួរឲ្យបារម្ភ។
លោក នី សុខា៖ «មុនបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣ អ្នកជាប់ឃុំដូចជាមិនដល់ប៉ុណ្ណឹងទេ ដែលខ្ញុំចាំកាលនោះ អ៊ុនតាក់ មកដំបូងហ្នឹង បានមកដល់ដោះលែងអ្នកជាប់ឃុំនយោបាយហ្នឹង ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ យើងឃើញថា គៀតពេលបោះឆ្នោតហើយ អ្នកឃុំ ដោយមនសិការហ្នឹង នៅតែជាង ១០០ នាក់។ អ៊ីចឹងនេះជាចំណុចមួយ បើយើងប្រៀបធៀបទៅឆ្នាំ ១៩៩៣ យើងឃើញថាអ្នកជាប់ឃុំឥឡូវនេះច្រើន ជាងឆ្នាំ១៩៩៣ទៀត»។
សេចក្ដីថ្លែងការណ៍ស្ដីពីការស្ដារ និង កសាងប្រទេសកម្ពុជាឡើងវិញចែងថា ការសាងប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវផ្អែកយ៉ាងពេញលេញ ដល់ការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស និងសេរីភាពជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ជនគ្រប់រូប។ ការសម្លាប់ប្រជាធិបតេយ្យ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា ធ្វើឲ្យប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដល់ដំណើរការសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ពីព្រោះសហភាពអឺរ៉ុប កាត់ប្រព័ន្ធអនុគ្រោះពន្ធ អ៊ីប៊ីអេ (EBA) ២០% ហើយសហរដ្ឋអាមេរិក កាត់ទាំងស្រុង នូវប្រព័ន្ធអនុគ្រោះពន្ធ ជីអែសភី (GSP)។
លោក ហ៊ុន សែន ធ្លាប់បានពន្យុះឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប ដកប្រព័ន្ធ អនុគ្រោះព័ន្ធទាំងនេះពីកម្ពុជា ដើម្បីគេចពីការជំរុញ របស់សហគមន៍អន្តរជាតិ ឲ្យ រដ្ឋាភិបាលគ្រួសារត្រកូលហ៊ុនស្ដារប្រជាធិបតេយ្យ និងគោរពសិទ្ធិមនុស្ស តាមស្មារតីនៃកិច្ច ព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស។
លោក ហ៊ុន សែន៖ «ទោះមាន ឬគ្មាន អ៊ីប៊ីអេ (EBA) វាក៏មិនធ្វើឱ្យយើងស្លាប់តែវាក៏ មិនធ្វើឱ្យយើងក្លាយជាអ្នកមានបានដែរ»។
បន្ទាប់ពីកម្ពុជា ត្រូវសហភាពអឺរ៉ុបដកហូត អ៊ីប៊ីអេ ២០% ហើយសហរដ្ឋអាមេរិក កាត់ ជីអែសភី ១០០% មក សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាមានដំណើរធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ និងជាពិសេស កំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានភាពត្រដាបត្រដួស ក្នុងពេលកម្ពុជា ប្រឈមបន្ថែមនូវវិបត្តិឆបោកអនឡាញ ដែលមានការពាក់ព័ន្ធនឹងពួកឧកញ៉ា និង មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ជាច្រើននៃគណបក្សប្រជាជានកម្ពុជា។
សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាសេដ្ឋកិច្ចវិទូ លោកបណ្ឌិត សុក ហាច មានប្រសាសន៍ថា សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ដល់ដំណាក់កាល មានវិបត្តិមែន ដែលជាក់ស្ដែង ពុំមានការតម្លើងប្រាក់ខែកម្មករ ខណៈទំនិញឡើងថ្លៃ ប្រមាណ ៦%។ លោកបណ្ឌិត សុក ហាច បន្ថែមថា សេដ្ឋកិច្ចបច្ចុប្បន្ន ខាតបង់ចំណូលជាសាច់ប្រាក់ (Current Account Balance) ប្រហែល ៥ពាន់លានដុល្លារ ពីការធ្លាក់ចុះវិស័យទេសចរណ៍ខ្ទង់៥០% ការបាត់ចំណូលក្នុងវិស័យសេវាកម្ម ការបាត់បង់ការងារ បញ្ហាមុខរបររបស់ពលរដ្ឋ រហូតដល់ ការគាំងវិស័យអចលនទ្រព្យជាដើម។
បណ្ឌិត សុក ហាច៖ «ដូច្នេះសេដ្ឋកិច្ចយើង ខ្ញុំមិនចង់បំភ័យទេ ប៉ុនថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលៗ រាជរដ្ឋាភិបាល ឬមួយគណបក្សកាន់អំណាចគួរយកអានេះទៅពិចារណាឱ្យបានច្បាស់លាស់ យើងមិនអាចឱ្យមាន(Current Account) វាបង់ខាតរាប់ពាន់លាន ដុល្លារមួយឆ្នាំៗ សឹងស្មើនឹងចំនួនពន្ធគយ ហើយនឹងពន្ធដារចូលគ្នាវាច្រើន។ ដូច្នេះ ដើម្បីកាច់ចង្កូតអាហ្នឹងបាន ទាល់តែមាននីតិវិធី ទាល់តែឃើញថា ប្រទេសជាតិយើងមាន មានឯកភាពជាតិ ខ្ញុំប្រើនយោបាយបន្តិចចុះ។ វាបញ្ហាអភិបាលកិច្ចហើយ ប៉ុនអភិបាលកិច្ចត្រូវធ្វើម៉េចទាល់តែមានឯកភាពជាតិ» ។
កង្វះឯកភាពជាតិ និងការពុំមានអភិបាលកិច្ចល្អ ធ្វើឲ្យកម្ពុជាប្រឈមវិបត្តិធំៗ ដូចជា អំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធ បក្ខពួកនិយម ការកាប់ឈើខុសច្បាប់ គ្រឿងញៀន ការជួញដូរមនុស្ស ការឆបោកអនឡាញ ជំនួញក្រុមហ៊ុនឆបោកក្នុងស្រុក និងការប្លន់ដីធ្លីពលរដ្ឋជាដើម ដែលជះឥទ្ធិពលធ្វើឲ្យគាំងដំណើរសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ រដ្ឋជំពាក់បំណុលបរទេស លើសពី ១ម៉ឺនលានដុល្លារទៅហើយ ខណៈប្រជាពលរដ្ឋ ភាគច្រើននៅតែក្រីក្រ និងធ្លាក់ខ្លួនវ័ណ្ឌកដោយបំណុល ស្ទើរគ្រប់ក្រុមគ្រួសារ សរុប ជាង ៦០ពាន់លានដុល្លារ។
ប៉ុន្តែ ៣៥ឆ្នាំហើយ រដ្ឋាភិបាលក្រុមគ្រួសារត្រកូលហ៊ុន នៅតែមានះមិនព្រមផ្សះផ្សាជាតិ តាមរូបមន្តកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីដោះស្រាយវិបត្តិទាំង នេះរបស់កម្ពុជា និង ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរឡើយ ហើយកំពុងរុញកម្ពុជាឱ្យវិលត្រឡប់ ទៅកាន់របបដឹកនាំអតីតកាល ដែលពោរពេញដោយការបំផ្លិចបំផ្លាញ ដោយសារ នយោបាយកណ្ដាប់ដៃផ្ដាច់ការរបស់ លោក ហ៊ុន សែន ដែលប្រកាស « ងើប១ វាយ១ » និងធ្វើឧស្សាហកម្មឆបោកអនឡាញគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ៕
